Sinds vijf jaar ben ik beste vriendinnen met X. We maken deel uit van een grotere vriendinnengroep, maar de laatste tijd voelt het alsof onze vriendschap voor haar minder belangrijk is geworden. Ze heeft veel contact met een andere vriendin, en ik heb het gevoel dat ik ben vervangen. Als ik voorstel om af te spreken, komt het er vaak niet van. Het lijkt alsof deze vriendschap voor mij meer betekent dan voor haar. Moet ik dit bespreken, of komt dat kleinzerig over? VRIENDIN (20)
Met deze vraag moeten wij meteen de diepte in, want wat is vriendschap eigenlijk en wat mogen wij ervan verwachten? De geschiedenis heeft heel wat mooie bespiegelingen voortgebracht. Aristoteles schrijft in zijn Ethica Nicomachea: “Zonder vrienden zou niemand verkiezen te leven, al bezat hij al het andere.” Nietzsche spreekt in De vrolijke wetenschap over vriendschap als “een gemeenschappelijke hogere dorst” naar een ideaal dat groter is dan onszelf. En Simone Weil schrijft in Zwaartekracht en genade: “Vriendschap moet niet worden gezocht, niet worden gedroomd, niet worden verlangd; zij moet worden beoefend…”
Alle reden dus om niet zomaar te accepteren dat het vuur van de vriendschap dooft. Tegelijk maken de laatste twee citaten duidelijk dat vriendschap onze macht te boven gaat. Hoe meer wij haar willen uitlokken of controleren, hoe meer wij haar verliezen. Zij reikt zelfs voorbij onze dromen en verlangens. Het draait immers niet om wat wij nodig hebben, maar om wat er tussen ons ontstaat. Vriendschap stilt een hógere dorst: de dorst naar samenzijn. Een samenzijn dat ons boven onszelf doet uitstijgen en geen ander doel dient dan zichzelf.
Vrije vriendschappen
In De vier liefdes plaatst C.S. Lewis de vriendschap tussen de genegenheid (Affection) en de huwelijksliefde (Eros). De genegenheid richt zich op vele zaken: van mensen tot dieren tot dingen. De huwelijksliefde richt zich op één ander. De vriendschap ligt daartussenin en richt zich op een paar anderen. Zij is dus exclusiever dan de genegenheid, maar niet zo exclusief als de huwelijksliefde.
Lewis noemt vriendschap de “minst natuurlijke” van alle liefdes omdat er geen biologische noodzaak voor is. “Zonder Eros zou niemand van ons zijn verwekt en zonder genegenheid zou niemand van ons zijn grootgebracht; maar we kunnen leven en ons voortplanten zonder vriendschap.” Het kan daardoor lijken alsof wij de vriendschap niet nodig hebben. Maar juist omdát zij alleen zichzelf dient, kan vriendschap van grote betekenis zijn.
Vrienden koester je in je hart, ook als je ze niet ziet. Niet omdat je voor hen verantwoordelijk bent, maar omdat zij tot de ruimte behoren waar het goed toeven is – omdat het leven mét hen onmetelijk rijker is. Wanneer het vuur van een vriendschap dooft, kan dit dan ook aanvoelen als een verschraling van het leven, alsof een bepaalde glans verloren is gegaan. En het wordt ronduit pijnlijk wanneer het vuur wel bij de een maar steeds minder bij de ander brandt.
Veranderende levens
Wat te doen in dit laatste geval? Als de wil bij één van de twee ontbreekt, luidt het ongemakkelijke antwoord: niets. Vriendschappen staan immers los van iedere plicht of noodzaak. Zij bestaan alleen om zichzelf en kunnen daarom niet worden geclaimd of opgeëist. Maar misschien is het minder dramatisch en moet een kwijnende vriendschap vooral worden aangepast aan nieuwe omstandigheden.
Mensenlevens zijn voortdurend in ontwikkeling. We kunnen ineens minder tijd hebben voor vriendschappen, bijvoorbeeld omdat het gezinsleven zich heeft aangediend. Of we komen in nieuwe situaties terecht, waardoor wij ineens een band voelen met nieuwe mensen. Dit betekent nog niet het einde van oude vriendschappen. Het betekent alleen dat zij moeten worden ingepast in de nieuwe levenssituatie. Dat kan een tijdje duren en vereist soms dat vrienden zich opnieuw verdiepen in elkaars interesses. Wie weet vereist het zelfs dat wij de vrienden van onze vrienden omarmen – omdat zij waardevol zijn voor degene die voor ons waarde heeft.
Het ingewikkelde aan vriendschap is dus, dat je haar niet kunt afdwingen, maar dat het wel pijn kan doen wanneer zij verflauwt. Is het goed om deze pijn te bespreken? Ja, mits het geen claim wordt, maar een open gesprek over wat er op het spel staat. Vriendschappen bewegen alleen voorwaarts, niet achterwaarts. Het verleden kan niet worden teruggedraaid en niemand heeft recht op een bepaalde vriendschap. Maar iedere vriend moet net als onze zuiderburen kunnen zeggen: “Ik zie u graag.”
Deze Kwestie verscheen in De Nieuwe Koers (mei 2026).